KENNISSESSIES EERSTE RONDE: 11:45 - 13:00 UUR​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​

A: Klimaatadaptatie in GO

Klimaatadaptatie in bestaande, kwetsbare wijken wordt steeds urgenter – zeker waar dit samenvalt met funderingsproblematiek. In wijken als de Rotterdamse wijk Bloemhof stapelen opgaven zich op: bodemdaling, verouderde woningvoorraad en toenemende klimaatrisico’s vragen om een integrale aanpak die verder gaat dan traditionele renovatie. Tegelijkertijd laten recente onderzoeken en bestuurlijke afspraken zien dat deze opgave erkend wordt als nationaal vraagstuk, met extra middelen en een langjarige inzet via onder meer het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ).

In deze sessie verkennen we wat de situatie in Rotterdam betekent voor vergelijkbare wijken in Nederland en de praktijk van gebiedsontwikkeling: hoe combineer je funderingsherstel, klimaatadaptatie en sociale vernieuwing in één strategie? Welke schaal en doorlooptijd horen daarbij? We besteden expliciet aandacht aan de rol van de financiële sector. Banken en verzekeraars ontwikkelen samen met overheden en kennisinstellingen nieuwe publiek-private oplossingen voor klimaatbestendig wonen, juist in complexe wijken als Bloemhof. Welke financieringsmodellen werken, en waar liggen de grenzen van private betrokkenheid? Een sessie over integrale keuzes, lange adem en nieuwe coalities – op het snijvlak van klimaat, wonen en financiering.

Gespreksleiders:

• Ellen van Bueren - Bestuurslid SKG en hoogleraar Urban Development Management (TU Delft)

• Zac Taylor - Universitair docent Urban Development Management (TU Delft)

Sprekers:

• Co Verdaas - Hoogleraar Gebiedsontwikkeling (SKG-TU Delft) en Deltacommissaris

• Kristel Lammers - Programmadirecteur Nationale Aanpak Funderingen (Ministerie van VRO)

• Marjolein de Jong-Knol - ESG regulatory lead (ING)

B: Nota Ruimte & GO

De ontwerp-Nota Ruimte stelt vier ordeningsprincipes centraal: meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken als uitgangspunt, voorkomen van afwenteling, en duurzaamheid en omgevingskwaliteit als toetssteen. De nota benoemt doorbraaklocaties voor versnelde woningbouw en benadrukt dat elke regio moet bijdragen aan nationale opgaven als wonen, water, energie en natuur. Experts waarderen de integrale aanpak, maar signaleren ook dat de samenhang tussen thema’s en de concrete ruimtelijke keuzes nog onvoldoende zijn uitgewerkt. Ook is er nog onduidelijkheid over de rol van het Rijk versus mede-overheden, private partijen en maatschappelijke partners, en hoe er gestuurd zal worden op langetermijndoelen boven kortetermijnbelangen. Het PbL pleit bijvoorbeeld voor adaptief vermogen, meer regie van het rijk, en heldere kaders om afwenteling van lasten te voorkomen.

Tijdens deze sessie bespreken experts hoe de uitvoeringsparagraaf van de Nota Ruimte eruit moet zien. Hoe kunnen ambities worden vertaald naar concrete, rechtvaardige en toekomstbestendige ruimtelijke keuzes met oog voor balans, draagvlak en de urgente maatschappelijke opgaven?

Gespreksleider:

• Wouter Jan Verheul - Senior Onderzoeker, voorzitter Kring van Adviseurs (SKG-TU Delft / Arcadis)

Spreker:

• Koos Seerden - Senior adviseur/projectleider (Rho Adviseurs)

C: Doorbraken binnen GO

De SKG heeft in samenspraak met het Ministerie van VRO het Rijkssturingskompas ontwikkeld. Dit kompas is voor het Rijk een hulpmiddel om bewuster te kiezen welke inzet helpt om in een gebiedsopgave tot een doorbraak te komen. Voor partijen biedt het inzicht in waar het Rijk op gaat letten bij het afwegen van haar betrokkenheid.

In deze sessie delen we de eerste inzichten die met het kompas zijn opgedaan en nodigen we u uit om in alle scherpte te reflecteren op het kompas zelf. Wat mist nog? Wat zijn uw reflecties op de rol die het Rijk in de huidige praktijk speelt (of zou moeten spelen)? De SKG is gevraagd met dit kompas de manier van afwegen bij het Rijk te verbeteren en toe te passen op (enkele) doorbraaklocaties. Hoe verhoudt de analyse van het kompas zich tot de politieke afwegingen en urgenties? Kortom, genoeg om met elkaar over door te praten en deze tool verder aan te scherpen.

Gepreksleiders:

• Tom Daamen - Directeur SKG en Hoofddocent Gebiedsontwikkeling (SKG-TU Delft)

• Wendy de Hoog - Senior Onderzoeker (SKG-TU Delft)

Sprekers:

• Frits Dinkla - Projectleider en adviseur (RHO Adviseurs)

• Eric Martens - Kwartiermaker Doorbraaklocaties (Ministerie van VRO)

• Harriet Tiemens - Directeur (Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen)

D: Omgevingsrecht & transformatiegebieden

Kennis uitwisselen over ervaringen met de Omgevingswet in transformatiegebieden! Ga in deze sessie aan drie thematafels zelf actief aan de slag met het uitwisselen van kennis over de ervaren problemen en oplossingen met regelgeving in de praktijk van gebiedstransformatie. Onderwerpen aan de thematafels zijn:

1) Milieugebruiksruimte en inperken van bestaand gebruik;

2) Financiering van de openbare ruimte;

3) Milieuzonering en onderzoekslasten.

De tafels worden ingeleid door Ruda van Ravensteijn, Fred Hobma en Marlon Boeve met een korte introductie van de juridische context. Daarna gaan we in drie groepen uiteen en duiken we gezamenlijk de praktijk in. Tijdens de sessie wordt ook de publicatie over de Omgevingswet en transformatiegebieden van SKG/TUDelft gepresenteerd. Direct te downloaden!

Gespreksleiders:

• Marlon Boeve - Hoogleraar Omgevingsrecht in Gebiedsontwikkeling (SKG-TU Delft)

• Ruda van Ravensteijn - Promovenda (SKG-TU Delft)

• Fred Hobma - Hoofddocent Planning and Development Law (TU Delft)

E: Zonder vertrouwen geen GO

Over vertrouwen wordt in gebiedsontwikkeling makkelijk gezegd dat het belangrijk is. De echte vraag is wat daarvan overeind blijft wanneer belangen botsen, risico’s toenemen en procedures het gesprek gaan bepalen. Juist dan wordt zichtbaar dat vertrouwen niet alleen draait om persoonlijke verhoudingen, maar ook om de manier waarop samenwerking is ingericht.

Abdessamed Azarfane opent deze sessie met een praktijkreflectie op transactioneel denken en de spanning tussen individuele posities en het collectief belang.

Reann Kersenhout brengt vervolgens in beeld welke kennisvragen daaruit voortkomen. Hoe werkt vertrouwen op persoonlijk, organisatorisch en institutioneel niveau? En wat vraagt dat van de praktijk van gebiedsontwikkeling?

Onder begeleiding van gespreksleider Saskia Ruijsink  gaan deelnemers zelf aan de slag met vragen uit hun eigen praktijk. Derck Buitendijk sluit af met een reflectie op de inzichten uit de sessie en de betekenis daarvan voor samenwerking en sturing.

Gespreksleiders:

• Reann Kersenhout - Promovenda (SKG-TU Delft)

• Saskia Ruijsink - Onderzoeker en Coördinator Cities Hub Leiden-Delft-Erasmus Centre for Sustainability (TU Delft)

Sprekers:

• Abdessamed Azarfane - Senior concept- en gebiedsontwikkelaar (Synchroon)

• Derck Buitendijk – zelfstandig procesbegeleider

F: Capaciteit voor GO: onderwijs & arbeidsmarkt

Gebiedsontwikkeling stokt niet alleen door geld of procedures, maar vooral door een groeiend tekort aan uitvoeringskracht. Uit onderzoek blijkt dat duizenden extra professionals nodig zijn om de woningbouwopgave te halen, terwijl gemeenten nu al kampen met onvervulde vacatures en toenemende complexiteit. Recente studies (o.a. van PbL, Rli en Deloitte) bevestigen dit beeld: capaciteit, kennis en organisatiekracht zijn de echte bottlenecks.

In deze sessie verkennen we hoe dit knelpunt kan worden doorbroken – van slimmer organiseren en versimpelen tot een structurele investering in opleiden en instroom van nieuwe professionals. Welke vaardigheden zijn nodig? Hoe richten we leertrajecten en praktijkgericht onderwijs in? En wat vraagt dit van overheden, marktpartijen en kennisinstellingen om samen de uitvoeringskracht duurzaam te versterken?

Gespreksleiders:

• Saskia Beer - Strategisch adviseur gebiedsontwikkeling en promovenda (SKG-TU Delft / Transformcity)

• Sanne Uiterwaal - Gebiedsontwikkelaar, Programmadirecteur MCD en Directeur/Eigenaar Archia.bv

Spreker:

• Marc Braaksma - City Developer (Sweco Nederland)

G: Nieuw Delft: lessen voor GO

De gebiedsontwikkeling van de Nieuw Delft laat zien hoe stationslocaties kunnen uitgroeien tot robuuste, toekomstbestendige stedelijke knooppunten – juist in tijden van crisis. De financiële crisis dwong tot herprogrammering, fasering en nieuwe samenwerkingen, met meer flexibiliteit en een scherpere koppeling tussen mobiliteit, wonen en voorzieningen. Ondanks de tegenslagen mag het resultaat er wezen. Wat leren we hiervan?

In deze sessie vertalen we deze lessen naar de huidige opgave in stationsgebieden, met speciale aandacht voor de ontwikkelingen langs de Oude Lijn (station Leiden-station Dordrecht). Wat betekent adaptief ontwikkelen hier voor tempo, kwaliteit en haalbaarheid? Hoe ga je in publiek-publieke of publiek-private samenwerking om met marktschommelingen en lange doorlooptijden? We zoomen in deze sessie in op de strategische rol van gemeenten: hoe organiseert deze zichzelf als risicodragende partij naar regisseur van integrale knooppuntontwikkelaar. Welke sturingsinstrumenten, samenwerkingsvormen en investeringsstrategieën zijn nodig om deze complexe gebiedsontwikkelingen tot een succes te maken – nu en in de toekomst?

Gespreksleider:

• Céline Janssen - Senior onderzoeker (Veldacademie)

Sprekers:

• Göktalay Altintas - Projectdirecteur Nieuw Delft (Gemeente Delft)

• Isidoor Hermans - Interim directeur (Ontwikkelingsmaatschappij gebiedsontwikkeling Fellenoord)

• Hans de Jonge - Emeritus-hoogleraar Vastgoedbeheer en Ontwikkeling (TU Delft) en een van de grondleggers van de Leerstoel Gebiedsontwikkeling

• Daan Klaase - Manager Planontwikkeling (NS)

LUNCH IN DE TUIN VAN HET VAKWERKHUIS: 13:00 - 14:00 UUR

KENNISSESSIES TWEEDE RONDE: 14:00 - 15:15 UUR

H: Stedelijk programmeren & GO

Gemeenten staan voor een grote opgave: niet alleen woningen toevoegen, maar tegelijkertijd ook ruimte bieden aan werk, voorzieningen, gezondheid, leefkwaliteit en economische vitaliteit. Steeds meer steden zetten daarom in op stedelijk programmeren: een manier om opgaven integraal af te wegen en te sturen op de complete stad.

Maar hoe werkt dat in de praktijk? Hoe houd je ruimte voor werk en voorzieningen overeind onder hoge woningdruk? Hoe organiseer je integrale afwegingen binnen de gemeente? En hoe stuur je op collectieve kwaliteit wanneer realisatie afhankelijk is van corporaties, ontwikkelaars en andere private partijen?

In deze sessie delen Amsterdam en Utrecht hun ervaringen met stedelijk programmeren. Een corporatie en ontwikkelaar reflecteren vanuit hun eigen rol op kansen, dilemma’s en uitvoerbaarheid. Samen verkennen we waar interessante oplssingsrichtingen liggen maar ook waar stedelijk programmeren schuurt, welke spanningen en afhankelijkheden zichtbaar worden, en welke kennisvragen nog open liggen. Geen best-practices, maar een eerlijke en kritische uitwisseling over de toekomst van de complete stad.

Gespreksleider:

• Saskia Beer - Strategisch adviseur gebiedsontwikkeling en promovenda (SKG-TU Delft / Transformcity)

Spreker:

• Dries Drogendijk - Adjunct-Directeur gebiedsontwikkeling (Gemeente Amsterdam)

• Herman Nienhuis - Stedelijk Regisseur Gebiedsontwikkeling (Gemeente Utrecht)

• Marijke Nas - Managing director (ASR Real Assets Gebiedsontwikkeling)

I: Grond voor GO

De beschikbaarheid van grond is een van de meest bepalende – en minst zichtbare – factoren in gebiedsontwikkeling. Recente Kamerbrieven over de modernisering van het grondbeleid laten zien dat de grondmarkt versnipperd is, dat publieke en private belangen steeds complexer verweven raken en dat dit leidt tot vertraging en hogere kosten. Tegelijkertijd zet het Rijk nadrukkelijk in op een actievere rol, met nieuwe instrumenten, betere kostenverhaalsystematiek en zelfs verkenningen naar een rijksgrondfaciliteit.

In deze sessie geven we een actueel overzicht van de ontwikkelingen in grondverwerving en grondbeleid: van actief versus faciliterend grondbeleid tot nieuwe vormen van publiek-private samenwerking. Wie heeft nog grip op de grond – en daarmee op de ontwikkeling?

We verkennen hoe de rolverdeling verschuift tussen gemeenten, provincie, waterschap, marktpartijen en het Rijk. Wanneer moet de overheid zelf grondposities innemen, en wanneer juist niet? En welke sturingsinstrumenten zijn effectief in een markt met schaarste, speculatie en hoge verwachtingen? Een sessie over sturen op grondbeschikbaarheid ten behoeve van nationale maatschappelijke opgaven.

Gespreksleiders:

• Bibi Witvliet - Postdoc onderzoeker (Radboud Universiteit)

• Herman de Wolff - Hoofddocent Omgevingsrecht (TU Delft)

J: Netcongestie & GO

Snelle verduurzaming en veranderende patronen in elektriciteitsgebruik hebben geleid tot netcongestie in grote delen van Nederland. Daarmee komt niet alleen de energietransitie zelf onder spanning te staan, ook de woningbouw en economische groei hapert hierdoor. Immers, bedrijven moeten soms wachten op een aansluiting en duurzame woonwijken kunnen – nog – niet worden aangesloten. Bedrijven moeten bijvoorbeeld wachten tot stations gerealiseerd zijn en dat kan tot wel 15 jaar duren.

Van oudsher gaan we er bij de ruimtelijke programmering vanuit dat netwerkbedrijven de ruimtelijke keuzes faciliteren. Dit is ook bij wet zo gereguleerd. Wat zien we als we het perspectief op de ruimtelijke keuzes bezien vanuit de (on)mogelijkheden op het elektriciteitsnet? Hoe kunnen de beide perspectieven elkaar tijdig te vinden in het programmeren van de ruimtelijke toekomst van Nederland? Is er een parallel met de wijze waarop we vanuit bereikbaarheid en het denken over OV-knooppunten een relatie leggen met de ruimtelijke programmering. Met andere woorden: volgen de investeringen in het elektriciteitsnet de ruimtelijke ontwikkeling of gaan we daar ontwikkelen waar nog ruimte op het net is?

In Noord-Holland werken Liander en de provincie met het zogeheten vlindermodel aan een tool om mismatches tussen het energienetwerk en ruimtelijke plannen bloot te leggen. Wat levert deze tool op, hoe kom je tot een afweging, wat vraagt dit van de betrokken partners, wie stuurt wie aan? De tool is niet meteen een oplossing maar laat wel zien waar samenwerking kansen biedt. Anders gesteld: hoe nemen we energie-infrastructuur beter mee in gebiedsontwikkelingen?

Gespreksleiders:

• Co Verdaas - Hoogleraar Gebiedsontwikkeling (SKG-TU Delft)

• Wendy de Hoog - Senior onderzoeker (SKG-TU Delft)

Spreker:

• Josefien Tiel Groenstege - Consultant Energieplanologie (Liander)

K: Corporaties in GO

Grote gebiedsontwikkelingen vragen steeds meer van corporaties. Hun volkshuisvestelijke kerntaak raakt aan bredere opgaven rond onder meer verduurzaming, zorg, onderwijs, veiligheid en werkvoorzieningen. Daarmee zijn corporaties niet alleen vastgoedeigenaar en verhuurder, maar ook investeerder, sociale partner en gebiedspartner.

Tegelijkertijd staan investeringsruimte en ontwikkelruimte onder druk. In complexe gebiedsopgaven vraagt dit om het verbinden van belangen, het inbrengen van kennis en uitvoeringskracht, en samenwerking met partijen die ieder vanuit een eigen opdracht, verantwoordelijkheid en tempo handelen. De vraag hoe corporaties zich in dit krachtenveld beter kunnen positioneren en institutioneel inbedden, wordt daarmee steeds urgenter.

In deze kennissessie maken we concreet wat dit betekent in de praktijk. We starten met Den Haag Zuidwest: een stadsdeel waarin veel van deze opgaven samenkomen. Daarna verbreden we het gesprek in een sectorbreed panel over de rol van corporaties in gebiedsontwikkeling.

Gespreksleiders:

• Reann Kersenhout - Promovenda (SKG-TU Delft)

• Desirée Uitzetter - Directeur/Commissaris (Ymere / Movares / Volkshuisvesting Arnhem)

Sprekers:

• Sylvia Leus - Theunissen - Senior Projectmanager (Staedion)

• Chris Schaapman - Directeur (Nationaal Programma Den Haag Zuidwest)

• Maarten Georgius - Senior adviseur (Aedes)

• Bart Kesselaar - Directeur Strategie (Havensteder)

L: Defensieterreinen & GO

Geopolitieke spanningen leiden er toe dat defensie meer grond nodig heeft en/of tot een intensiever gebruik daarvan voor onder andere oefenterreinen. Het nieuwe nationaal programma Ruimte voor defensie ven de nieuwe Wet op de defensiegereedheid kunnen een stevige impact hebben op het gebruik van de frond. We bespreken met experts wat de plannen van defensie zijn en hoe zich die verhouden tot regionale gebiedsontwikkeling.

Zijn er (mee)koppelkansen of is er sprake van verdringing? Experts bespreken een concreet project waarvan de plannen reeds vergevorderd zijn en geven inzicht in de samenwerking van defensie met lokale overheden en andere partners.

Gespreksleiders:

• Marlon Boeve - Hoogleraar Omgevingsrecht in Gebiedsontwikkeling (SKG-TU Delft)

• Fred Hobma - Hoofddocent Planning and Development Law (TU Delft)

Sprekers:

• Ron Stapel - Strategisch Adviseur Ruimtelijke Ontwikkeling en Gebiedsprocessen (Ministerie van Defensie)

• Rosanne van den Eijkel - Programmaregisseur gebiedsontwikkelingen (Ministerie van Defensie)

• Christiaan van Zanten - Senior Projectleider ruimtelijke ontwikkeling en gebiedssamenwerking (Provincie Utrecht)

• Elbert Arens - Associate Partner (PosadMaxwan)

M: Data & GO

Al vele, vele jaren vormen data en technologie dé beloftes voor betere en slimmere gebiedsontwikkeling. Toch blijft hun rol in de praktijk nog beperkt. In deze sessie bespreken experts en koplopers wat er met data kan, waar je dat terugziet, waarom het nog niet overal gebeurt, en hoe we de volgende stap kunnen zetten. Natuurlijk zoomen we daarbij ook in op de rol die AI kan spelen, inclusief de kanttekeningen die daarbij komen kijken.

Gespreksleiders:

• Inge Janse - Journalist

• Sanne Uiterwaal - Gebiedsontwikkelaar, Programmadirecteur MCD en Directeur/Eigenaar Archia.bv

N: Gezondheid met GO

In vrijwel ieder collegeprogramma en omgevingsvisie staat wel iets over een gezonde stad of wijk. Toch zoeken partijen hoe gezondheid concreet een plek te geven in gebiedsontwikkeling. Hoe maak je het brede begrip gezondheid hanteerbaar? Hoe breng je gezondheidsdoelen en achterstanden in kaart op stads- en gebiedsniveau? Welk rollen hebben de verschillende partijen en welke instrumenten zijn beschikbaar?

In deze sessie onder leiding van Saskia Ruijsink (TU Delft) gaan we met experts en het publiek over deze vragen in gesprek. Wouter Jan Verheul (TU Delft en Arcadis) behandelt een manier om de meervoudige doelen van gezondheid in kaart te brengen evenals een instrumentenkoffer.

Robert Kruijt (Arcadis) behandelt de casus gebied Amsterdam Poort waar voor en met eigenaar CBRE aan een concrete aanpak voor gezondheidsverbetering wordt gewerkt. Marianne Lefevere (PosadMaxan) presenteert vanuit ontwerpend onderzoek in Zuid-Holland hoe gezondheid geen sluitpost in gebiedsontwikkeling maar vertrekpunt kan zijn. Henk Vonk (Synchroon) licht toe hoe ontwikkelaars concreet sociaal-fysieke investeringen in gebieden kunnen doen. Tezamen met het publiek ontwikkelen we zo een handelingsperspectief voor iedereen die wil dat meer gezondheid in onze leefomgeving daadwerkelijk totstandkomt!

Gespreksleiders:

• Wouter Jan Verheul - Senior Onderzoeker, voorzitter KvA (SKG-TU Delft / Arcadis)

• Saskia Ruijsink - Onderzoeker en Coördinator Cities Hub Leiden-Delft-Erasmus Centre for Sustainability (TU Delft)

• Robert Kruijt - Landschapsarchitect (Arcadis)

• Marianne Lefevere - Healthy City Expert en Urban Futurist (PosadMaxan)

• Henk Vonk - Strateeg Zorg en Gezondheid (Synchroon)

O: Nieuw Delft: excursie

Na de kennissessie uit de eerste ronde wordt u door stedenbouwkundige experts rondgeleid in Nieuw Delft, een gebied met vier ondergrondse sporen, een nieuw station, gemeentehuis en toonaangevende architectuur. Meer informatie volgt.

STICHTING KENNIS GEBIEDSONTWIKKELING 20 JAAR